Ν.Ε.Γ. Β΄ Γυμνασίου - Ενότητα 1η - Σχόλια στα εισαγωγικά κείμενα

Κείμενο 1 [Στις δύσκολες περιοχές του δάσους]

Τα παιδιά για πρώτη φορά θα κατασκήνωναν μέσα στο δάσος για τρεις εβδομάδες. Σκοπός τους ήταν να έρθουν σε επαφή με τη φύση, για να μάθουν τα μυστικά του δάσους και να προσπαθήσουν να αντεπεξέλθουν στις δυσκολίες και τους κινδύνους που καραδοκούν εκεί, έχοντας για βοήθεια μόνο τις οδηγίες και τις συμβουλές του εθελοντή της Δασικής Υπηρεσίας. Ήθελαν, λοιπόν, αυτή τη φορά, σε αντίθεση με τις συνηθισμένες εκδρομές τους, όχι απλά να διασκεδάσουν, αλλά να γνωρίσουν το φυσικό τρόπο ζωής, για να καταλάβουν ότι αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της φύσης, βιώνοντας αυτή τη στενή σχέση. Γι’ αυτό είχαν αποφασίσει να ζήσουν μια πραγματική περιπέτεια μέσα στη φύση, να εξερευνήσουν το Φαράγγι του Διαβόλου, που ήταν «μια απ’ τις πιο δύσκολες περιοχές του δάσους».

Μάλιστα, η εκδρομή θα γινόταν κάτω από αντίξοες καιρικές συνθήκες με τον άνεμο να λυσσομανά και να δυσχεραίνει το περπάτημά τους. Μαζί τους δε θα έπαιρναν ούτε φαγητό ούτε νερό, για να μάθουν να βρίσκουν μόνα τους την τροφή τους στο δάσος, να μάθουν δηλαδή να επιβιώνουν στη φύση, αναζητώντας και αντλώντας τα αγαθά που εκείνη προσφέρει απλόχερα, όπως έκαναν οι πρωτόγονοι. Κι ούτε πυξίδα θα έπαιρναν μαζί τους, αλλά θα προσανατολίζονταν σαν πραγματικοί «ιχνηλάτες», με άλλα λόγια αναγνωρίζοντας τα σημάδια που αφήνει η φύση πάνω στα δέντρα.

Ο Νικόλας είχε μάθει να βρίσκει τα σημεία του ορίζοντα χωρίς να χρησιμοποιεί πυξίδα, παρατηρώντας τις φλούδες στους κορμούς των δέντρων. Είχε μάθει από το Στέφανο ότι η πλευρά του κορμού της λεύκας που βλέπει προς τον βορρά είναι πάντα «σκληρή, άγρια και σκασμένη». Βρίσκοντας τον βορρά είναι εύκολο να βρεθούν τα υπόλοιπα σημεία του ορίζοντα. Εξάλλου, κάπως έτσι λειτουργεί και η πυξίδα. Ο Νικόλας χρησιμοποίησε τη γνώση του, για να προσανατολιστεί η ομάδα και να μη χάσει το δρόμο της επιστροφής.

Κείμενο 2 [Η μουσική γλώσσα του Ομήρου]

Για τους κατοίκους της επαρχίας ο ερχομός κάποιου ξένου τόσο στο κέντρο όσο στα περίχωρα αποτελούσε και εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό γεγονός. Έτσι, μόλις κάθισε ο Σλήμαν στα χωράφια του Λαέρτη, οι χωρικοί μαζεύτηκαν γύρω του και, γεμάτοι περιέργεια, άρχισαν να τον καταιγίζουν με ερωτήσεις. Ο Σλήμαν, αντί να τους εξηγήσει το σκοπό της επίσκεψής του στα μέρη τους, σκέφτηκε πως το καλύτερο που είχε να κάνει ήταν να διαβάσει μεγαλόφωνα τους στίχους 205 ως 412 της ραψωδίας ω και να τους τους μεταφέρει λέξη προς λέξη στα νέα ελληνικά. Η ανάγνωση των γεμάτων μουσικότητα στίχων της Οδύσσειας συγκίνησε πολύ τους χωρικούς, οι οποίοι, αφουγκραζόμενοι τη γλώσσα των προγόνων τους, ταυτίστηκαν με τους ομηρικούς ήρωες. Όσο προχωρούσαν στα χωράφια και ο Σλήμαν τούς διάβαζε για τα βάσανα που είχε περάσει ο βασιλιάς Λαέρτης σε κάθε σημείο της περιοχής εκείνης, αλλά και για τη μεγάλη του χαρά, όταν ξαναβρήκε μετά από είκοσι χρόνια τον αγαπημένο του γιο, τον Οδυσσέα, που λόγιζε νεκρό, όλοι συγκινήθηκαν και δάκρυσαν. Μάλιστα η χαρά τους ήταν τόσο μεγάλη που αγκάλιασαν τον Σλήμαν και, συνοδεύοντάς τον θριαμβευτικά μέχρι την πόλη, επέμεναν να τον φιλοξενήσουν. Η γενναιοδωρία των χωρικών ήταν έκφραση ευγνωμοσύνης και ανταπόδοση για τη χαρά και τη συγκίνηση που τους έδωσε.

Η πράξη αυτή του μεγάλου αρχαιολόγου δείχνει ότι αυτός αναγνωρίζει την ανεκτίμητη αξία των ομηρικών επών και είναι σίγουρος πως αυτά εξακολουθούν να συγκινούν τους σημερινούς ανθρώπους – ακόμα κι αν αυτοί είναι χωρικοί δίχως ιδιαίτερες γνώσεις – όπως ακριβώς συγκινούσαν τους ανθρώπους στην αρχαιότητα. Χωρίς να έχει καμιά αμφιβολία για την ενότητα και συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, διαβάζει τους στίχους στα αρχαία ελληνικά και τους μεταφράζει, δίνοντας την ευκαιρία στους χωρικούς να απολαύσουν και να γοητευτούν από τη μουσική γλώσσα του Ομήρου και να βιώσουν το νόημα των στίχων του χωρίς φιλολογικές ερμηνείες ή άλλες επισημάνσεις.

Στους στίχους 205-412 της ραψωδίας ω της Οδύσσειας η περιγραφή είναι ζωηρή και προξενεί μεγάλη συγκίνηση. Ο Οδυσσέας επισκέπτεται το φτωχικό σπίτι στο οποίο ζει με μεγάλες στερήσεις ο πατέρας του, ο Λαέρτης. Αρχικά, ο Οδυσσέας παριστάνει ότι είναι ένα αρχοντόπουλο, αργότερα όμως, μην μπορώντας να αντέξει την πίκρα και τον πόνο του πατέρα του, του αποκαλύπτει την ταυτότητά του. Η σκηνή της αναγνώρισης είναι ιδιαίτερα συγκινητική και επενεργεί στην ψυχή των χωρικών με ακόμη πιο δραματικό τρόπο, καθώς η ανάγνωση των στίχων συνδυάζεται με τη μουσική γλώσσα του Ομήρου και πραγματοποιείται ακριβώς σε αυτά τα χωράφια στα οποία ζούσε ο Λαέρτης. Η συναισθηματική φόρτιση είναι έντονη και ο Σλήμαν μοιάζει σαν να σκηνοθετεί μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές της Οδύσσειας.

Κείμενο 3 [Ελλάδα είναι οι άνθρωποι]

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα γνωρίσματα των Ελλήνων και ίσως το σπουδαιότερό τους προτέρημα είναι η φιλοξενία, που τους διέκρινε στην αρχαιότητα. Η αρετή της φιλοξενίας αποτυπώνεται και διασώζεται στα έπη του Ομήρου, όπου περιγράφονται ποικίλες σκηνές εγκάρδιας υποδοχής ξένων στα σπίτια των ανθρώπων. Επειδή συχνά οι ολύμπιοι θεοί έπαιρναν ανθρώπινη μορφή και επισκέπτονταν τους ανθρώπους για διάφορα ζητήματα, εκείνοι, υπολογίζοντας πάντοτε το ενδεχόμενο να έχει ο ξένος θεϊκή προέλευση, του συμπεριφέρονταν σαν να είναι ιερό πρόσωπο (: η παραβίαση των αρχών της φιλοξενίας συνιστούσε ύβρη και επέφερε την τιμωρία των θεών). Σύμφωνα μάλιστα με τη συνήθεια της εποχής και το τυπικό της φιλοξενίας, οι άνθρωποι πρόσφεραν στον ξένο κάθε περιποίηση πριν ζητήσουν να μάθουν την ταυτότητά του και το σκοπό της επίσκεψής του.

Ωστόσο, η σημερινή πραγματικότητα απέχει πολύ από τις ομηρικές περιγραφές. Όσοι ζουν και εργάζονται στις τουριστικές περιοχές αγνοούν την ουσία της φιλοξενίας. Άλλοι είναι Έλληνες που, αν και καυχώνται για την καταγωγή τους, δεν συντηρούν τις αξίες του ελληνικού πολιτισμού και άλλοι – οι περισσότεροι – είναι ξένοι που κερδίζουν τα χρήματα των διακοπών τους, προσφέροντας τις υπηρεσίες τους στους επισκέπτες. Καθώς ο επισκέπτης περιστοιχίζεται από δεκάδες ξένους, καθώς έρχεται αντιμέτωπος με ξενόφερτα προϊόντα, ξενόφερτους τρόπους διασκέδασης, ξενόφερτη κουζίνα, ξενικές επιγραφές και γίνεται αποδέκτης μιας γλώσσας που δεν είναι ελληνική, ξεχνάει ότι βρίσκεται στην Ελλάδα. Με λίγα λόγια, στα τουριστικά μέρη η ελληνική παράδοση και φυσιογνωμία θυσιάζονται στο βωμό του κέρδους, η έννοια της φιλοξενίας έχει αλλοιωθεί και τίποτε δε θυμίζει Ελλάδα.

Η ελληνική ταυτότητα ζει ακόμα, αλλά μακριά από τις τουριστικές περιοχές· ζει μέσα στους ανθρώπους της. Γνήσιοι Έλληνες που φέρουν ανόθευτα τα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού υπάρχουν, αλλά είναι δύσκολο να τους ανακαλύψει κανείς. Οι επισκέπτες μπορούν να αναζητήσουν τους «αυθεντικούς Έλληνες» μακριά από τις περιοχές εκείνες όπου ξένα στοιχεία έχουν εισχωρήσει, για να εξυπηρετηθεί η πλαστή ανάγκη των κατοίκων για μεγαλύτερο και εύκολο πλουτισμό μέσω του τουρισμού.

Κείμενο 4 [Προγραμματίζοντας ένα ταξίδι: Αστυπάλαια]

Στο κείμενο παρέχονται πληροφορίες για την τοπική κουζίνα και μαγαζιά με σπάνια αντικείμενα, ξεχωριστά σημεία του νησιού που πρέπει να γνωρίσει ο επισκέπτης, τη λαογραφία και τα έθιμα, τη διαμονή, τις παραλίες του νησιού, τα αξιοθέατα, τα μουσεία και τα μνημεία, καθώς και για τις σημαντικότερες εκδηλώσεις. Ειδικότερα οι παραλίες περιγράφονται με πολύ ζωηρό και παραστατικό τρόπο με την επιστράτευση ποιητικών εκφράσεων και εξαιρετικών επιθέτων, που παρακινούν το δέκτη να επισκεφτεί το νησί.

©Πένη Αποστολοπούλου

 

Ν.Ε.Γ. Α΄ Γυμνασίου - Ενότητα 2η - Σχόλια στα εισαγωγικά κείμενα

Κείμενο 1 [Διάλογος μαθητών]

Στη συνομιλία του κειμένου μιλάει ένας μαθητής με ένα φίλο του. Στον αυθεντικό τους διάλογο, ο μαθητής αναφέρεται στο φόρτο των μαθημάτων. Ειδικότερα, είναι λυπημένος όχι μόνο εξαιτίας των πολλών μαθημάτων στο σχολείο, αλλά και λόγω των πολλών φροντιστηρίων που τον αναγκάζουν οι γονείς του να κάνει. Ο ίδιος είναι κουρασμένος και του λείπει το παιχνίδι. Ο φίλος του δείχνει κατανόηση, όμως η συνομιλία διακόπτεται ξαφνικά και οι δυο τους αποχαιρετιούνται, γιατί ο μαθητής πρέπει σε λίγα λεπτά να βρίσκεται στα Αγγλικά του.  

Κείμενο 2 [Διάλογος μαθήτριας-διευθυντή σχολείου]

Στο διάλογο του κειμένου συμμετέχουν η Άννα και ο διευθυντής του σχολείου. Η μαθήτρια κλαίει και οδύρεται, είναι πολύ ανήσυχη και ταραγμένη, αλλά και φοβισμένη, καθώς αγωνιά μήπως ο γυμνασιάρχης τής δώσει αποβολή («Καινούριος κοπετός… σταματήσει.», «Θα… μου… λυγμούς της»). Παρ’ όλη όμως τη σύγχυσή της, ταυτόχρονα την «πνίγει το δίκιο», με αποτέλεσμα να ξεσπάει τη συσσωρευμένη αγανάκτησή της προς το γυμνασιάρχη της και να του μιλάει με θάρρος και αφοπλιστική ειλικρίνεια: «Εσείς... με το τίποτα... δίνετε αποβολή.», «Κι όλοι σάς φοβούνται! Μικροί και μεγάλοι.», «Κανείς δε σας αγαπάει!», «Όλο μη κι απαγορεύεται!», «Δε λέω, είστε δίκαιος αλλά αχώνευτος, πώς να το κάνουμε…»). Μπροστά στη σιγουριά της ότι θα πάρει αποβολή νοιώθει αδικημένη και με αυτοπεποίθηση αποφασίζει «να του τα πει ένα χεράκι».

Ο γυμνασιάρχης αντιδρά ήπια στα λόγια της μαθήτριας. Στην αρχή προσπαθεί να την ηρεμήσει, έκπληκτος με το ξέσπασμά της. Στη συνέχεια την ακούει προσεκτικά χωρίς να τον θυμώνουν όσα ακούει. Φαίνεται ότι τα λόγια της τον βάζουν σε σκέψεις και του δημιουργούν αμηχανία. Έτσι, της μιλά συγκαταβατικά και της απευθύνει ήρεμα ερωτήσεις, για να καταλάβει γιατί χτύπησε το συμμαθητή της. Τελικά δεν την τιμωρεί με αποβολή, μόνο τής κάνει συστάσεις σωστής συμπεριφοράς και την προειδοποιεί για το ενδεχόμενο να συμβεί το ίδιο στο μέλλον («και να μη μάθω ότι μάλωσες με κανέναν ξανά, γιατί…»).

Κείμενο 3 [Ηλεκτρονική επικοινωνία]

Οι μαθητές του Γυμνασίου αποφάσισαν να καινοτομήσουν και, ακολουθώντας την τεχνολογική εξέλιξη, να εκδώσουν ένα ηλεκτρονική περιοδικό. Επιδίωξή τους είναι να ασχοληθούν με θέματα που αφορούν τους συνομηλίκους τους και την κοινή γνώμη γενικότερα. Σκοπός τους είναι επίσης η παρουσίαση δραστηριοτήτων του σχολείου σε ποικίλους τομείς της παιδείας και του πολιτισμού. Χάρη στο διαδίκτυο, η πρωτοβουλία της έκδοσης μιας τέτοιας εφημερίδας έχει το πλεονέκτημα της άμεσης και αμφίδρομης επικοινωνίας και πληροφόρησης. Η ηλεκτρονική τους εφημερίδα μάλιστα θα περάσει από διάφορα στάδια διορθώσεων και εμπλουτισμού του περιεχομένου της μέχρις ότου ολοκληρωθεί και δημοσιευτεί και έντυπα στο τέλος της σχολικής χρονιάς.

Κείμενο 4 [Ο λόγος του εκπαιδευτικού]

Στην αρχή κάθε σχολικού έτους, ο δάσκαλος καταλαμβανόταν από έναν παράλογο πανικό. Λίγες μέρες πριν αρχίσει η καινούρια χρονιά ταλαιπωρούνταν από τρομερούς εφιάλτες, με το άγχος πως στην καινούργια τάξη που θα αναλάμβανε θα βρισκόταν κάποιος μαθητής που θα του έκανε μια ερώτηση στην οποία δε θα μπορούσε να απαντήσει. Ο ίδιος ως μαθητής ήταν προκλητικός και υπερόπτης και συχνά προσπαθούσε να φέρει σε δύσκολη θέση τους δασκάλους, θέτοντάς τους απίθανες ερωτήσεις. Επομένως, το άγχος αυτό του δασκάλου οφειλόταν στο φόβο της ανταπόδοσης της μαθητικής του ανελέητης συμπεριφοράς από κάποιον δικό του μαθητή.

©Πένη Αποστολοπούλου

 

Ν.Ε.Γ. Α΄ Γυμνασίου - Ενότητα 1η - Σχόλια στα εισαγωγικά κείμενα

Κείμενο 1 [Πρώτη μέρα στο Γυμνάσιο]

Η Άννα, ένα μικρό κορίτσι που θα φοιτήσει στην Α΄ Γυμνασίου, βαδίζει σοβαρή και βιαστική στο δρόμο που οδηγεί στο σχολείο της, χωρίς να ρίχνει ούτε μία ματιά δεξιά και αριστερά. Η ίδια είναι αγχωμένη και ανήσυχη, γεγονός φυσιολογικό, αφού το νέο σχολικό περιβάλλον του Γυμνασίου τής είναι ολότελα άγνωστο. Όταν «επιτέλους» φτάνει στο δρόμο όπου βρίσκεται το Γυμνάσιο, η ανυπομονησία της εντείνεται, ενώ μπαίνοντας στον προαύλιο χώρο εκπλήσσεται (μικροπερίοδος λόγος στο κείμενο, χρήση θαυμαστικών). Διστάζει και είναι αμήχανη, γιατί όλα μοιάζουν μεγάλα και καθόλου οικεία. «Ζαρώνει αναψοκοκκινισμένη σε μια άκρη»,  νοιώθοντας ανασφάλεια, σαν «νάνος», σαν «βλαχαντερό», τη στιγμή που τα άλλα παιδιά τής φαίνονται τεράστια, καθώς κινούνται με άνεση («τι αέρα») στον άξενο για τη μικρή Άννα χώρο του σχολείου. Κι ενώ τη διακατέχει δέος για τη νέα σχολική πραγματικότητα, η εμφάνιση του γνώριμου προσώπου του Γιώργου τής προξενεί ανακούφιση, καθώς της εξηγεί πως βρίσκεται σε λάθος σημείο, αφού ο χώρος του προαύλιου που αναλογεί στις μικρότερες τάξεις βρίσκεται αλλού. Κατά τη διάρκεια του αγιασμού, η αυστηρή παρουσία του γυμνασιάρχη, τον οποίο συνοδεύει η φήμη του δεσποτικού ανθρώπου, αυξάνει την αγωνία της Άννας. Όμως, η ένταση που προκάλεσε η πρώτη μέρα στο σχολείο μοιάζει να υποχωρεί χάρη στην αυθόρμητη παρουσία της Αγγέλας. Η Άννα και η Αγγέλα επικοινωνούν με χιούμορ και αμεσότητα. Το γέλιο που ακολουθεί τον αυτοσαρκασμό («με τέτοιο μπόι...») της νέας φίλης της ηρωίδας μας είναι λυτρωτικό και για τις δύο.

Κείμενο 2 [Μιλώ, ζωγραφίζω, γράφω]

Αρχικά, οι άνθρωποι επικοινωνούσαν με τις κινήσεις των χεριών, δηλαδή με τις χειρονομίες και με τις γκριμάτσες, δηλαδή με τους μορφασμούς του προσώπου, αφού δεν είχαν εφεύρει ακόμα τις λέξεις. Όσο για τις γνώσεις και τις πληροφορίες που αποκόμιζαν, τις μετέφεραν από τη μία γενιά στην άλλη μέσω του προφορικού λόγου. Επειδή, όμως, η ανθρώπινη μνήμη είναι περιορισμένη και δεν μπορεί να συγκρατήσει τα πάντα λόγω της λήθης, κάποτε εμφανίστηκε η ανάγκη καταγραφής των γνώσεων, για να μη λησμονηθούν. Γι’ αυτό ως πρώτες μορφές γραφής χρησιμοποίησαν τις ζωγραφιές, τις εικόνες. Οι ζωγραφιές σταδιακά απλοποιήθηκαν και εξελίχτηκαν σε γράμματα.

Η επινόηση του αλφάβητου θεωρείται επανάσταση στην ιστορία του ανθρώπου, γιατί χάρη στο γραπτό λόγο καταγράφονται πληροφορίες που αποθησαυρίζουν οι άνθρωποι στο πέρασμα του χρόνου. Αυτές οι πληροφορίες δε χάνονται, ούτε ξεχνιούνται, αλλά μεταφέρονται από γενιά σε γενιά και από τόπο σε τόπο. Έτσι, η ανθρώπινη επικοινωνία δεν εμποδίζεται από το χρόνο και την απόσταση, νικά το χρόνο και το χώρο.

Κείμενο 3 [Διάφοροι κώδικες στη ζωή μου]

Στο κείμενο παρουσιάζονται τέσσερις διαφορετικοί κώδικες επικοινωνίας:

-       Σήματα τροχαίας και φανάρια (κώδικας οδικής κυκλοφορίας): μέσω αυτών επικοινωνούν οδηγοί και πεζοί, ώστε να είναι εφικτή και να πραγματοποιείται χωρίς προβλήματα η κυκλοφορία στους δρόμους. Τα σήματα της τροχαίας και τα φανάρια, ρυθμίζοντας την κυκλοφορία των οχημάτων και των πεζών, συμβάλλουν στην τήρηση του κώδικα οδικής κυκλοφορίας, για να μην προξενούνται συνεχώς παρεξηγήσεις και –ακόμα χειρότερα– ατυχήματα. Η συμμόρφωση προς τα σήματα της τροχαίας και τα φανάρια εξασφαλίζει την αρμονική συνύπαρξη στους δρόμους.

-       Αριθμοί (μαθηματικός κώδικας): με αυτούς μετράμε, λύνουμε μαθηματικά προβλήματα και κάνουμε αναγκαίες αριθμητικές πράξεις. Συχνά, όμως, κάνουμε και σκέψεις που στηρίζονται στους αριθμούς χωρίς ίσως να το συνειδητοποιούμε.

-       Νότες (μουσικός κώδικας): με τη βοήθειά τους φτιάχνουμε μουσική. Οι νότες είναι ένας κώδικας με τη βοήθεια του οποίου παράγουμε τους μουσικούς ήχους. Διαβάζοντας τις νότες, όπως διαβάζουμε τα γράμματα, κατανοούμε τη μουσική. Με τον ίδιο τρόπο γράφουμε και μουσική και δημιουργούμε τέχνη, που μας ψυχαγωγεί και δίνει ποιότητα στη ζωή μας.

-       Αρχαία ελληνικά (γλωσσικός κώδικας): είναι ένας κώδικας επικοινωνίας που αποτελείται από γράμματα και λέξεις. Μάλιστα είναι η ελληνική γλώσσα σε παλαιότερη μορφή. Διαφέρουν τα σημεία στίξης, οι γραμματικοί τύποι, η σύνταξη. Κατανοώντας αυτές τις διαφορές, διαβάζουμε τα αρχαία ελληνικά και καταλαβαίνουμε το νόημά τους, ασπαζόμαστε αξίες και ιδέες των προγόνων μας και αισθανόμαστε εθνικά υπερήφανοι.

©Πένη Αποστολοπούλου