Τράπεζα Θεμάτων Β΄ Λυκείου - O ρόλος των ΜΜΕ στη διαμόρφωση της σύγχρονης κοινωνίας - Κείμενο & Περίληψη

ΚΕΙΜΕΝΟ

Ποια είναι τα σύγχρονα ΜΜΕ και πώς λειτουργούν; Επαρκή συνείδηση του πράγματος δεν έχουμε λόγω του ότι υπάρχει ελλιπής ενημέρωση για τις δυνατότητες και για τον τρόπο λειτουργίας των Μέσων. Γιατί έχουμε ελλιπή ενημέρωση; Διότι δεν αντιλαμβανόμαστε ότι τα ΜΜΕ κινούνται σε δύο επίπεδα. Το ένα είναι το επίπεδο της διαμόρφωσης της προσωπικότητας του σύγχρονου ανθρώπου, όπου ο ρόλος τους είναι καθοριστικός. Το δεύτερο επίπεδο είναι η διαμόρφωση της κοινωνικής ευρύτερα και της πολιτικής ζωής ιδιαίτερα, όπου και πάλι τα ΜΜΕ διαδραματίζουν κυρίαρχο ρόλο. Δεν πρόκειται περί υπερβολής.

Εμείς οι κοινωνιολόγοι στη δουλειά μας χρησιμοποιούμε ευρύτατα τον όρο «κοινωνικοποίηση», με την έννοια ότι το άτομο από την ώρα που γεννιέται, υπόκειται σε μια σειρά επιρροές του κοινωνικού περιβάλλοντος, που το διαμορφώνουν ως κοινωνικό ον. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι το ανθρώπινο άτομο πρέπει να μάθει να συμβιώνει ως κοινωνικό άτομο. Η κοινωνικοποίηση παλαιότερα γινόταν αποκλειστικά με ενδιάμεσα πρόσωπα: τούς γονείς, τους δασκάλους, τα πρόσωπα γενικότερα του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντος. Σήμερα, τα ΜΜΕ λειτουργούν ως ένας εκ των βασικών συντελεστών κοινωνικοποίησης, που βαθμιαία εκτοπίζει τους παραδοσιακούς φορείς της. Διότι τα ΜΜΕ, κυρίως τα ηλεκτρονικά και πρωταρχικά η τηλεόραση, ασκούν τεράστια επιρροή πάνω στα άτομα. Γιατί αυτή η τεράστια επιρροή; Διότι δεν λειτουργεί το Μέσο σε σχέση με το αριστερό μέρος του εγκεφάλου, που είναι η λογική και η ανάλυση, αλλά επενεργεί απευθείας στο υποσυνείδητο και, επομένως, σε πολύ μεγάλο βαθμό αναιρεί και παραλύει τη λογική λειτουργία του εγκεφάλου.

Αυτή, λοιπόν, είναι η δυναμική της εντύπωσης που έχουν τα ΜΜΕ. Κολοσσιαία δυναμική, η οποία βεβαίως κάνει το άτομο δέσμιο σε επιταγές, που κατασκευάζουν και αυτό ακόμα το κύκλωμα των αναγκών. {...} Πρότυπα και σύμβολα επιτυχίας τα πράγματα, όχι οι ανθρώπινες ποιότητες. Ειδικότερα ως προς τα πρότυπα επιτυχίας. Ποιοι εμφανίζονται ως επιτυχημένοι από τα ΜΜΕ; Οι έχοντες και κατέχοντες, ανεξάρτητα από τον τρόπο, με τον οποίο τα απόκτησαν, όχι βεβαίως οι άνθρωποι, που εκπληρώνουν κάποια αποστολή και προσφέρουν θετικό έργο στην κοινωνία, ούτε, φυσικά, οι πνευματικοί ταγοί. Με τον τρόπο αυτό δε διαμορφώνονται πρόσωπα, αλλά προσωπεία, μάσκες ανθρωποειδών, όχι άνθρωποι. Η λογική της κερδοσκοπικής σκοπιμότητας γίνεται κατευθυντήριος γνώμονας της ζωής και κάθε άλλη λογική θεωρείται ως ουτοπική και «ξεπερασμένη». Το παράδειγμα της χρηματιστηριακής φρενίτιδας στη χώρα μας κατά το πρόσφατο παρελθόν είναι κάτι παραπάνω από αποκαλυπτικό.

Αυτά τα πρότυπα επιτυχίας στηρίζονται και προωθούν την αντίληψη «ο άνθρωπος για τον άνθρωπο λύκος» και προϋποθέτουν τον εκτοπισμό όλων των αισθημάτων και συναισθημάτων αλληλεγγύης και φιλότητας ανάμεσα σε ανθρώπους. Αυτό συνιστά επάνοδο σε καταστάσεις αγριότητας όπου ελαχιστοποιείται και αυτός ακόμα ο σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή και αυξάνεται κάθετα ο δείκτης της κοινωνικής παθολογίας, από τα ναρκωτικά και τη βία ως το έγκλημα. Αρκεί να συνειδητοποιήσουμε ότι στην τηλεόραση ο έρωτας αποσυνδέεται από την αγάπη και γίνεται σεξισμός, ότι - όπως έχουν αποδείξει σχετικές έρευνες - ένα παιδί επτά ετών στην Αμερική έχει δει στην τηλεόραση τρεισήμισυ χιλιάδες φόνους. Τα ΜΜΕ διαμορφώνουν μια ανθρώπινη προσωπικότητα βασικά απορρυθμισμένη, αν όχι και παθολογική.

Ποια είναι τα σύγχρονα ΜΜΕ και πώς λειτουργούν; Επαρκή συνείδηση του πράγματος δεν έχουμε λόγω του ότι υπάρχει ελλιπής ενημέρωση για τις δυνατότητες και για τον τρόπο λειτουργίας των και όχι με κριτήριο τα συμφέροντα της ολότητας και της κοινωνίας. Από μέσα πληροφόρησης γίνονται αγωγοί παραπληροφόρησης. Από μέσα διαφύλαξης των ατομικών ελευθεριών και των κοινωνικών δικαιωμάτων γίνονται όργανα καταστολής της ανθρώπινης σκέψης, όργανα αποβλάκωσης και χειρισμού ενός ανθρώπινου πολτού, που έντεχνα κατασκευάζουν. Με τον τρόπο αυτό, όχι μόνο δεν υπηρετούν τη Δημοκρατία, αλλά την υπονομεύουν σε όλα τα μέτωπα, και τούτο διότι η Δημοκρατία προϋποθέτει τον ελεύθερα σκεπτόμενο πολίτη, όχι τον παθητικοποιημένο χειραγωγούμενο ανθρωπάκο.

Β. Φίλιας, (2002). Κοινωνιολογικές Παρεμβάσεις. Αθήνα: Παπαζήση, 137 -139 (διασκευή). 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Ο μελετητής αναφέρεται στον καθοριστικό ρόλο που ασκούν τα ΜΜΕ στην κοινωνία. Αρχικά, επισημαίνει ότι η πλημμελής γνώση για τον τρόπο λειτουργίας τους πηγάζει από την αδυναμία συνειδητοποίησης της επίδρασής τους στη διαμόρφωση αφενός της προσωπικότητας και αφετέρου της κοινωνίας. Έπειτα, εστιάζοντας στον όρο «κοινωνικοποίηση», υπογραμμίζει ότι τα ΜΜΕ, έχοντας αντικαταστήσει τους παραδοσιακούς φορείς, αποτελούν σήμερα το βασικό παράγοντα διάπλασης του κοινωνικού όντος, επενεργώντας στο υποσυνείδητο. Έτσι, υποδουλώνουν τον άνθρωπο στις υλικές ανάγκες που επιβάλλουν, προβάλλοντας αρνητικά πρότυπα «επιτυχίας», τα οποία καλλιεργούν τη βία και την παθογένεια. Τέλος, καταλήγει ότι τα ΜΜΕ αποτελούν όργανα παραπληροφόρησης και χειραγώγησης, υπονομεύοντας έτσι τη δημοκρατία.  

 ©Πένη Αποστολοπούλου

Έκθεση Λυκείου - Ασκήσεις για τη δομή και τους τρόπους ανάπτυξης των παραγράφων

Να ανιχνεύσετε με ποιον τρόπο αναπτύσσεται καθεμιά από τις ακόλουθες παραγράφους:

¶1. Παρομοίωσαν τον άνθρωπο, δηλαδή κάθε μέλος της δημοκρατούμενης κοινότητας, με τα πετραδάκια του ψηφιδωτού. Το καθένα κρατά μέσα στην ατέλειά του το δικό του χρώμα και σχήμα. Το ένα συμπληρώνει το άλλο και όλα μαζί το σύνολο. Μέσα στο σύνολο και για το σύνολο έχει το καθένα την ξεχωριστή του θέση και παίρνει την αξία του. Το ένα δεν μπορεί να αντικαταστήσει το άλλο. Ωστόσο, αυτή η ανομοιότητα προσδίδει στο καθένα την αξία του. Αν όλα τα πετραδάκια ήταν όμοια κι απαράλλαχτα το ένα με το άλλο, τότε το καθένα θα μπορούσε να αντικατασταθεί από τον οποιοδήποτε τυχόντα αντιπρόσωπό του. Το ίδιο παρατηρείται και στους ανθρώπους μέσα σε μια σωστή κοινότητα. Ο ένας δε μοιάζει με τον άλλον. Αν οι άνθρωποι ήταν τέλεια και απαράλλαχτα όμοιοι, τότε ο καθένας θα μπορούσε να αντικατασταθεί από τον άλλον, από τον οποιοδήποτε δηλαδή τυχόντα αντιπρόσωπό του.

Ιω. Ν. Ξηροτύρης

¶2. Δύο κατηγορίες ενηλίκων κινούνται καταφατικά ή αρνητικά γύρω από τους νέους, ασκούντες ολέθρια επίδραση επάνω τους. Είναι εκείνοι που παρορμούν, ενθαρρύνουν, φανατίζουν, «δασκαλεύουν», διαφωτίζουν τους νέους, χρησιμοποιώντας τους ανίερα για προσωπικές ή κομματικές επιδιώξεις. Είναι και εκείνοι που αποδοκιμάζουν, διασύρουν, συκοφαντούν, χλευάζουν, περιφρονούν τους νέους, επειδή ταράζουν τη γαλήνη των συμφερόντων τους, απειλούν το καθιερωμένο από την αδικία κόσμο τους και με την αγνότητα της διαμαρτυρίας τους κλονίζουν την ανοσιότητα της ύποπτης σιγουριάς τους.

Α. Σκιαδάς 

¶3. Το έψαξα το πράγμα. Το δοκίμιο είναι ακριβώς αυτό: μια δοκιμή, ένα τεστ των σκέψεών μας. Ο πρώτος που έγραψε το είδος του κειμένου που σήμερα ονομάζουμε "δοκίμιο" ήταν ο Γάλλος Michel de Montaigne. Ονόμασε τα κείμενά του "essais" (από το γαλλικό essayer), δηλαδή προσπάθεια. Τι είδους προσπάθεια είναι το δοκίμιο; Το δοκίμιο είναι μια προσπάθεια να καταλάβουμε κάτι, να μάθουμε κάτι, γράφοντας γι' αυτό. Να μάθουμε τι, μπορεί να αναρωτηθεί κανείς. Δεν ξέρουμε ακόμη. Μόνο όταν τελειώσει η δοκιμή, θα γνωρίσουμε τι έχουμε μάθει τελικά. Αν όμως θες να κατανοήσεις κάτι σε κάποιο βάθος, τι σε αναγκάζει να το κάνεις γραπτώς; Κάτσε απλά σε μια καρέκλα και σκέψου το. Σε αυτό ακριβώς το σημείο έκανε την "ανακάλυψή" του Montaigne. Εκείνος πρώτος είδε ότι η προσπάθεια που κάνεις να εκφράσεις τις σκέψεις σου σε γραπτή μορφή, όχι μόνο σε βοηθάει να αποσαφηνίσεις τις ιδέες σου αλλά συνήθως σε οδηγεί στο να αλλάξεις τις αρχικές σκέψεις σου.

Ν. Παπανδρέου

¶4. Όλοι ξέρουμε τα απλά τούτα. Κι όλοι ξέρουμε (και πώς!) τις μορφές που παίρνει η «επίσημη» βία: γενική και ειδική, φυσική και ψυχολογική. Ειδική, όταν σκοπεύει ορισμένα άτομα ή ομάδες εξεγερμένες ή και μόνο ύποπτες (ταξικά, φυλετικά κτλ). Γενική, όταν στρέφεται εναντίον του συνόλου των πολιτών, που θεωρούνται υποψήφιοι «εχθροί». Για τους πρώτους, τους λίγους, τους επώνυμους, χρησιμοποιείται τόσο η φυσική όσο και η ψυχολογική βία, ενώ πάνω στους δεύτερους, τους πολλούς, τους ανώνυμους, δεν μπορεί ν’ ασκηθεί παρά μόνο η δεύτερη.

Μάριος Πλωρίτης   

¶5. Δεν είναι λοιπόν δυνατόν να απαλλαγεί από τον καταλογισμό των πράξεών του ο εγκληματίας πολέμου και ο βασανιστής συνανθρώπων του με τον ισχυρισμό ότι αυτός απλώς εξετέλεσε το καθήκον του υπακούοντας (σύμφωνα με τον όρκο του) σε ρητές διαταγές των φορέων της Εξουσίας. Γιατί, εφόσον ο ίδιος αναγνώρισε στους ταγούς του το δικαίωμα να προστάζουν οτιδήποτε θεωρούν χρήσιμο για την πραγματοποίηση ενός σκοπού που τον ξέρει ή τον εικάζει· εφόσον ακόμα έδειξε ανεπιφύλακτη εμπιστοσύνη στις επιδιώξεις και στις θελήσεις τους και όχι μόνο ανέχτηκε την ταπείνωση αυτής της δουλείας αλλά βρήκε και άνετο το ζυγό της (δέχτηκε παντοειδείς εύνοιες, χάρηκε πλούτη και τιμές) – έχει συναποφασίσει τα εγκλήματα που διαπράχτηκαν και επομένως είναι συνυπεύθυνος με εκείνους που τα πρόσταξαν.

Ε. Π. Παπανούτσος

¶6. Η διάκριση τέχνης και τεχνικής δεν είναι βέβαια δεδομένη, υποβοηθεί όμως τη λειτουργική στάθμιση των δύο όρων. Οπότε μπορούμε να πούμε ότι: η τεχνική προσφέρεται περισσότερο στην περιγραφή, η τέχνη στην αξιολόγηση· η τεχνική είναι μαστορική και, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, διδάσκεται, ενώ η τέχνη περιέχει κάτι απρόβλεπτο, που αναγνωρίζεται εξ υστέρου ως ταλέντο· η καλή τεχνική μαρτυρεί τη γνώση και τη δεξιοσύνη του τεχνίτη, η καλή τέχνη προκαλεί αυτόματη απόλαυση. Παρά ταύτα τέχνη και τεχνική συνάπτονται λειτουργικά μεταξύ τους: η μία προϋποθέτει την άλλη, γεγονός που επιτρέπει να μιλούμε τόσο για τέχνη της τεχνικής όσο και για τεχνική της τέχνης.

Δ. Ν. Μαρωνίτης

¶7. Στο δικό μας αιώνα ολοκληρώθηκε η εσωτερική ερήμωση του ανθρώπου· με την απιστία, πρώτα πρώτα, και με την ολοκληρωτική στροφή στα υλικά, που είναι το φυσικό επακόλουθο ενός κόσμου που έχει χάσει τα εσωτερικά του αναστηλώματα. Ακριβώς αυτή η πραγματοποιημένη εσωτερική ερήμωση έφερε στον άνθρωπο το αίσθημα του φόβου, αίσθημα βαθύτατα και συγκλονιστικά υπαρξιακό.

Κ. Τσιρόπουλος

 

©Πένη Αποστολοπούλου